İstinye Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Kısmı Dr. Öğr. Üyesi Yiğit Bekir Kaya, yapay zekânın göç idaresindeki kullanımını, beraberinde getirdiği siber güvenlik ve insan hakları problemlerini kıymetlendirdi. Kontrolsüz algoritmaların hak ihlallerine yol açabileceğini belirten Dr. Öğr. Üyesi Kaya, “Yapay zekâ göç idaresinde verimlilik sağlıyor, lakin güvenilirlik, şeffaflık ve hesap verebilirlik olmadan her algoritma potansiyel bir hak ihlali aracına dönüşebilir” dedi.
Yapay zekâ takviyeli sistemler, dünya genelinde göç idaresinden hudut güvenliğine, vize değerlendirmelerinden biyometrik kimlik doğrulamaya kadar pek çok alanda etkin olarak kullanılıyor. Lakin bu teknolojilerin kâfi şeffaflık ve kontrolden mahrum halde uygulanması, ayrımcılıktan data ihlallerine kadar önemli riskleri de beraberinde getiriyor. İstinye Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü Dr. Öğr. Üyesi Yiğit Bekir Kaya, yapay zekânın göç idaresindeki kullanımını, beraberinde getirdiği siber güvenlik ve insan hakları sıkıntılarını kıymetlendirdi.
Türkiye ve dünyada yaygın kullanım
Dr. Öğr. Üyesi Kaya’ya nazaran yapay zekâ, bugün göç idaresinin neredeyse tüm evrelerinde yer alıyor. Türkiye’de GöçNet sistemi 5,5 milyon yabancının kaydını tutarken, 20’den fazla kamu kurumuyla entegre çalışıyor. Göç Yönetimi Başkanlığı’nın YİMER 157 davet merkezi ise yapay zekâ takviyeli konuşma tanıma sistemiyle yedi lisanda hizmet veriyor. Türkiye’nin biyometrik alandaki kapasitesine de dikkat çeken Kaya, “Milli Biyometrik Parmak İzi Sistemi sayesinde Türkiye, kendi biyometrik algoritmasını geliştiren dünyadaki yedinci ülke konumunda” dedi. Memleketler arası alanda ise Avrupa Birliği’nin Frontex ajansının drone’larla göçmen geçişlerini izlediğini, ABD’nin otonom nezaret kuleleri ve plaka tanıma sistemleri kullandığını hatırlattı. Dr. Öğr. Üyesi Kaya şöyle konuştu:
“Suriye’de iç savaş öncesi nüfus kayıt oranı yüzde yüze yakınken, çatışmalarla birlikte birçok nüfus müdürlüğü kısmen yahut büsbütün tahrip oldu. BM bilgilerine nazaran Suriyeli mültecilerin yüzde 70’i temel kimlik dokümanlarından mahrum. Türkiye, evrak koşulu aramaksızın milyonlarca Suriyeliye kapılarını açtı; bu insani yaklaşım, birebir vakitte kayıt sistemlerinin öz beyana dayalı datalarla kurulması manasına geldi. Biyometrik sistemler kişinin daha evvel kayıt yaptıran bireyle birebir olduğunu doğrulayabiliyor, lakin birinci kayıttaki bilgilerin doğruluğunu teyit edemiyor. Bu hususlar, İstinye Üniversitesi’nin UNESCO ile birlikte Temmuz 2025’te düzenlediği ‘Göç Alanında Temel Yapay Zekâ Kullanımı’ okulunda ve Göç Yönetimi Başkanlığı’nın 23 Ekim 2025’te Ankara’da düzenlediği aktiflikte ele alındı. Kanada’da yapay zekâ takviyeli sistemle Afrikalı öğrencilerin vize red oranı yüzde 75’e ulaşırken Çinli öğrencilerin yüzde 90’ı kabul alıyor. Yüz tanıma algoritmalarında koyu derili yüzleri yanlış tanıma oranı açık ciltli yüzlere nazaran 100 kata kadar daha yüksek. Emniyetli yapay zekâ için şeffaflık, hesap verebilirlik ve bağımsız kontrol gerekiyor; fakat bu standartlar göç sistemlerinde şimdi gereğince sağlanmıyor.”
“Algoritmalar tarafsız değil”
Yapay zekânın en büyük risklerinden birinin algoritmik ayrımcılık olduğunu vurgulayan Kaya, yüz tanıma sistemlerinin koyu ciltli bireylerde kusur oranının açık derililere nazaran 100 kata kadar çıkabildiğini söyledi. “ABD’de yüz tanıma kusurları nedeniyle yapılan yanlışlı tutuklamaların tamamının Siyahi bireyleri kapsaması tesadüf değil,” diyen Kaya, İngiltere ve Kanada üzere ülkelerde de muhakkak ülke vatandaşlarının otomatik olarak daha ‘riskli’ sınıflandırıldığını belirtti.
Kaya’ya nazaran sorun, sistemlerin açıkça ırk ya da etnik köken sorması değil; posta kodu, ülke, lehçe üzere ‘tarafsız’ görünen değişkenlerin dolaylı ayrımcılık aracı haline gelmesi.
Dr. Öğr. Üyesi Kaya, “Türkiye’de Ulusal Biyometrik Sistemi yüzde 99,42 hassasiyet ve yüzde 99,995 doğruluk oranı açıklıyor. Lakin bu sayıların bağımsız kontrol sonuçları kamuoyuyla paylaşılmadı. Biyometrik sistemlerin temel sonluluğu şu: kayıt anında beyan edilen bilgilerin doğruluğunu teyit edemiyorlar, sırf birebir kişinin tekrar geldiğini doğrulayabiliyorlar” dedi.
Biyometrik datalar geri döndürülemez riskler taşıyor
Göç idaresinde tutulan biyometrik dataların siber güvenlik açısından son derece hassas olduğuna dikkat çeken Kaya, “Şifre değiştirilebilir fakat parmak izi ya da yüz geometrisi değiştirilemez. Bir kere sızdırıldığında, bu bilgiler kişinin hayatı boyunca risk yaratır” sözlerini kullandı. Göçmenlere ilişkin biyometrik ve ferdî bilgilerin yapay zekâ sistemlerinde işlenmesinin, siber güvenlik açısından yarattığı tehlikelerle ilgili örnek de veren Dr. Öğr. Üyesi Kaya, “2022’de Amerika Göçmenlik Dairesi’nin sitesindeki bir kusur yüzünden 6 bin 252 sığınmacının bilgileri herkese açık hale geldi. İçlerinden 103 Kübalı sığınmacının bilgileri kazara Küba hükümetine gönderildi. Federal mahkeme bu sızıntının ‘işkence yahut zulüm riskini artırdığını’ kabul etti” dedi.
ABD ve Avustralya’da yaşanan bilgi sızıntılarını hatırlatan Kaya, bu tıp ihlallerin sığınmacıların sırf kendilerini değil, geldikleri ülkelerde kalan ailelerini de tehlikeye atabileceğini söyledi. Merkezi bilgi depolama yapıları ve kontrolsüz taşeron firmaların, hücum yüzeyini daha da genişlettiğini vurgulayan Kaya, şöyle devam etti:
“Göç sistemlerindeki güvenlik açıklarının kıymetli bir kaynağı, bağımsız kontrolden geçmeyen taşeron firmalar ve merkezi bilgi depolama yapıları. Amerika’nın 290 milyon kişinin biyometrik verisini saklayan HART sistemi, kamu kontrol raporlarına nazaran gerekli 12 saklılık müdafaasından sadece 5’ini karşılıyor. Beş Göz İstihbarat İşbirliği mutabakatıyla ABD, İngiltere, Kanada, Avustralya ve Yeni Zelanda ortasındaki göçmen verisi paylaşımı son yıllarda 100 kat arttı; yılda 8 milyon data sorgusu yapılıyor. En trajik örnek ise BM Mülteciler Örgütü’nün 830.000 Rohingya mültecisinin parmak izi ve fotoğraflarını Myanmar hükümetiyle paylaşması; mültecilerin büyük çoğunluğu datalarının bu biçimde kullanılacağından habersizdi. Data egemenliği ve lokal denetim, bu alanda giderek daha kritik hale geliyor. Muteber yapay zekâ sistemleri şeffaflık, hesap verebilirlik ve bağımsız kontrol gerektirir. Halbuki göç bilgi tabanları birçok vakit taşeron firmalarının ihmaline ve devletlerarası zımnî mutabakatlara dayanıyor.”
Uluslararası hukukla gerilim
Yapay zekâ dayanaklı göç sistemlerinin memleketler arası hukuk ve insan hakları normlarıyla tam uyumlu olmadığını belirten Kaya, Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’nın göç ve iltica uygulamalarını “yüksek riskli” olarak sınıflandırmasına karşın, sığınmacılar için kimi yasaklı teknolojilere hâlâ müsaade verildiğine dikkat çekti.
“Vatandaşlar üzerinde kullanılsaydı sıkı kontrole tabi tutulacak sistemler, en savunmasız kümeler olan sığınmacılar üzerinde daha gevşek kurallarla uygulanıyor,” diyen Kaya, geri göndermeme unsurunun ferdî kıymetlendirme gerektirdiğini hatırlattı.
Gelecekte neler öne çıkacak
Önümüzdeki yıllarda göç siyasetlerini en çok etkileyecek gelişmeler ortasında yapay zekâ takviyeli düzmece doküman üretimi, büyük lisan modellerinin iltica değerlendirmelerinde kullanılması ve devasa biyometrik bilgi tabanlarının birbirine bağlanması yer alıyor. Kaya, deepfake teknolojileriyle üretilen düzmece evrakların artık insan gözüyle ayırt edilemez hale geldiğini, buna karşı kontrol düzeneklerinin tıpkı süratte gelişmediğini tabir etti. Avrupa’da ve Türkiye’deki çalışmalarla ilgili de bilgi veren Dr. Öğr. Üyesi Kaya, şunları söyledi:
“Avrupa Birliği’nin 2030’a kadar tamamlayacağı ‘Birlikte Çalışabilirlik Çerçevesi’ altı büyük bilgi tabanını birbirine bağlayarak dünyanın en büyük biyometrik deposunu oluşturacak; 6 yaşındaki çocukların bile yüz tanıma bilgileri bu sisteme girecek. Aralık 2025’te kurulan Kamu Yapay Zekâ Genel Müdürlüğü, Türkiye’nin bu alandaki kurumsal kapasitesini güçlendirmeyi hedefliyor. Türkiye’de İstanbul Havalimanı büsbütün kağıtsız ve temassız seyahat tecrübesi için biyometrik sistemler test ediyor; THY Boston ve Miami’de yüz tanıma ile uçuşa kabul müddetini yüzde 50’ye kadar kısalttı. Ulusal Biyometrik Sistemi’ne gelecekte yüz, iris ve ses tanıma entegrasyonu planlanıyor. Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi 2021-2025 kapsamında 50 bin yapay zekâ uzmanı ve 1.000 teşebbüs hedefleniyor.”
“Asıl soru hukuk düzeneklerinin bu sürate nasıl yetişeceği”
Dr. Öğr. Üyesi Yiğit Bekir Kaya, değerlendirmesini şu sözlerle tamamladı:
“Yapay zekâ göç idaresinde verimlilik sağlıyor, lakin güvenilirlik, şeffaflık ve hesap verebilirlik olmadan her algoritma potansiyel bir hak ihlali aracına dönüşebilir. Asıl soru, teknolojinin ne kadar süratli geliştiği değil; bu sürate kontrol ve hukuk düzeneklerinin nasıl yetişeceğidir.”
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı